Thang cấp gió Beaufort là chuẩn đo lường sức gió quốc tế phân từ Cấp 0 (lặng gió, < 2 km/h) đến Cấp 12+ (cuồng phong, ≥ 118 km/h; riêng Việt Nam và Đông Á mở rộng đến Cấp 17 cho siêu bão ≥ 202 km/h). Điểm đặc biệt giúp ngư dân ưa chuộng thang Beaufort suốt hơn 200 năm qua là mỗi cấp gió đều gắn trực tiếp với dấu hiệu bọt sóng trên mặt biển, giúp ước lượng tức thì sức gió ngay trên boong tàu dù không có đồng hồ đo gió.
Trạng thái mặt biển tương ứng: Sóng dài hơn, xuất hiện bọt trắng (dải 20–28 km/h).
Bảng Thang Cấp Gió Beaufort hoàn chỉnh đối chiếu km/h, Knots và Sóng biển
| Cấp gió | Gió (km/h) | Hải lý/giờ (Knots) | Sóng điển hình | Trạng thái mặt biển & Khuyến nghị đi biển |
|---|---|---|---|---|
| Cấp 0 – 2 | 0 – 11 km/h | 0 – 6 kt | 0 – 0,3 m | Mặt biển phẳng như gương đến gợn sóng lăn tăn trong veo, lý tưởng mọi tàu nhỏ |
| Cấp 3 | 12 – 19 km/h | 7 – 10 kt | 0,5 – 0,8 m | Xuất hiện lác đác đầu ngọn sóng trắng, tàu cá và tour đảo hoạt động rất êm |
| Cấp 4 | 20 – 28 km/h | 11 – 16 kt | 1,0 – 1,5 m | Sóng nhỏ kéo dài hơn, nhiều bọt trắng rải rác; thuyền thúng nhỏ lưu ý vùng nước cạn |
| Cấp 5 | 29 – 38 km/h | 17 – 21 kt | 1,8 – 2,5 m | Sóng vừa dâng rõ, nhiều bạc đầu và bắt đầu có bụi nước bắn lên mạn tàu |
| Cấp 6 | 39 – 49 km/h | 22 – 27 kt | 2,5 – 3,5 m | Biển động, tàu dưới 15 m hạn chế ra khơi; tàu cao tốc ra đảo dễ tạm ngừng |
| Cấp 7 | 50 – 61 km/h | 28 – 33 kt | 3,5 – 5,0 m | Gió áp thấp nhiệt đới / gió mùa mạnh — Cấm tàu nhỏ rời cảng, dải bọt kéo thành vệt |
| Cấp 8 – 11 | 62 – 117 km/h | 34 – 63 kt | 5,0 – 14,0 m | Bão nhiệt đới đến Bão mạnh — Nguy hiểm cực độ, toàn bộ tàu thuyền phải vào nơi neo trú |
| Cấp 12 – 17 | ≥ 118 km/h | ≥ 64 kt | > 14,0 m | Bão rất mạnh đến Siêu bão — Mặt biển phủ trắng xóa bụi bọt, tầm nhìn giảm gần 0 |
Lịch sử ra đời & vì sao ngư dân tin dùng thang Beaufort hơn cả số km/h
Năm 1805, Chuẩn Đô đốc Hải quân Hoàng gia Anh Francis Beaufort nhận thấy mỗi thủy thủ đọc tốc độ gió theo cảm tính rất khác nhau — người quen biển Bắc thấy gió 35 km/h là nhẹ, người đi ven bờ lại hoảng hốt tưởng bão. Để chuẩn hóa sổ nhật ký hải trình cho mọi tàu chiến, ông lập ra bảng chia mức độ căng buồm và hình thái sóng trên đại dương thành 13 bậc rõ ràng từ 0 đến 12.
Gần hai thế kỷ trôi qua, dù các tàu hiện đại đã trang bị cảm biến siêu âm đo gió theo m/s hay km/h, thang cấp gió Beaufort vẫn không thể thay thế trong bản tin khí tượng Việt Nam (NCHMF) và giao tiếp hàng hải qua bộ đàm VHF. Lý do rất thực tế: con số km/h khá tuyến tính và khó hình dung sức phá hủy, trong khi người đi biển nghe tới "cấp 6, giật cấp 8" lập tức nhớ chính xác kích cỡ ngọn sóng bạc đầu và khả năng chịu đựng của chính con tàu mình đang lái.
Sự khác biệt chết người giữa Gió duy trì (Sustained) và Gió giật (Wind Gust)
Khi theo dõi bản tin biển Việt Nam, bạn luôn bắt gặp cụm từ "gió mạnh cấp 5, có lúc cấp 6, giật cấp 7–8". Trên bảng dự báo của ThoiTietBien.com, hệ thống tách rõ cột tốc độ gió nền (tính trung bình liên tục trong 10 phút ở độ cao tiêu chuẩn 10 m trên mặt biển) và chỉ số Gió giật (Wind Gust) đo ở xung thời gian ngắn 3–5 giây.
Nhiều tai nạn lật ghe câu mực hoặc rách bạt lồng bè nuôi thủy sản xảy ra chính vào khoảnh khắc giao tranh của cơn gió giật — khi gió nền đang cấp 5 êm đều bỗng thốc lên cấp 7 hoặc cấp 8 trong vài chục giây kèm theo mưa rào. Thông thường trên biển thoáng, gió giật cao hơn gió trung bình khoảng 25–40% (tăng thêm 1–2 cấp Beaufort). Nếu thấy biểu đồ hourly hiển thị chênh lệch giữa đường gió nền và đỉnh gió giật quá rộng, đó là dấu hiệu không khí đối lưu rất bất ổn, cần hết sức dè chừng dông lốc bất ngờ.
Tại sao gió Cấp 6 ngoài biển lại ghê gớm hơn hẳn gió Cấp 6 trong đất liền?
Không ít du khách sống ở thành phố nhìn thấy thông báo gió 40 km/h (cấp 6) cảm thấy chỉ hơi mát mẻ nên thắc mắc vì sao cảng vụ lại cấm tàu cao tốc đi Phú Quốc, Lý Sơn hay Phú Quý. Sự khác biệt nằm ở độ nhám bề mặt và khoảng chạy gió (Fetch).
Trên đất liền, nhà cao tầng, đồi núi và hàng cây liên tục ma sát cản phá luồng gió, khiến gió tầng mặt bị cắt đứt quãng thành từng luồng yếu hơn. Trái lại, trên mặt biển bằng phẳng mênh mông hàng trăm kilômét, luồng gió cấp 6 (39–49 km/h) thổi liên tục không gặp vật cản sẽ truyền động năng trực tiếp xuống lớp nước suốt nhiều giờ, đẩy sóng gió dâng cao 2,5–3,5 m, cộng hưởng thêm với sóng lừng khiến việc điều khiển tàu nhỏ trở nên cực kỳ mất kiểm soát.
Quy chuẩn mở rộng tới Cấp 17 tại Việt Nam áp dụng từ khi nào?
Do biến đổi khí hậu làm nhiệt độ mặt nước Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông ấm lên, số cơn bão có cường độ vượt xa ngưỡng Cấp 12 (> 118 km/h) ngày càng phổ biến. Theo Quyết định phân cấp thiên tai chính thức của Việt Nam (tương đồng với hệ thống Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc), thang Beaufort trên 118 km/h được chia tiếp rất chi tiết từ Cấp 12 đến Cấp 17: trong đó Cấp 12–15 là bão rất mạnh (118–183 km/h) và từ Cấp 16 trở lên (≥ 184 km/h) được phân loại là Siêu bão.



